تفخیم و ترقیق

آخرین بحث محوری در اصول اساسی فصیح خوانی در قرائت قرآن کریم مبحث تفخیم و ترقیق است که این باب خود به سه بخش تقسیم می شود.

۱ – لام لفظ جلاله الله

۲ – راء

۳- الف مدی

تفخیم

تفخیم در لغت از ریشه فَخُمَ به معنای ضخیم و درشت شدن آمده است.مانند رجل فَخُمَ یعنی مرد با عظمت و البته منظور در اینجا عظمت معنوی است نه جسمی.

تفخیم در اصطلاح تجویدی عبارت است از درشت و با غلظت تلفظ نمودن حرف به گونه ای که فضای دهان از صدای آن پر شود.

ترقیق

ترقیق در لغت از ریشه رَقَّ ضد غلظت و درشتی و معادل نازک و سبک کردن می باشد. رقیق القلب یعنی دل نازک.

نازک و کم حجم تلفظ کردن حرف به گونه ای که فضای دهان از صدای آن پر نشود.

نکته : باید دانست که تمامی حروف مستعلیه تفخیم می شوند ولی استعلاء به معنای تفخیم نیست (دقت کنید). به عبارت دیگر هرحرف مستعلیه تفخیم می شود ولی هر حرف مفخمی لزوما دارای صفت استعلاء نمی باشد.

۱- تغلیظ و ترقیق حرف لام (ل)

تغلیظ همان تفخیم است.الا اینکه در مورد تفخیم حرف لام کلمه تغلیظ به کاربرده می شود.

لام فقط درکلمه الله دو حکم دارد و بقیه کلمات قرآنی به تبع صفت استفال بدون استثناء ترقیق می شود.

تغلیظ حرف لام در کلمه اللـه وقتی است که قبل از آن علامت فتحه یا ضمه بیاید.

ترقیق لام الله هنگامی است که قبل از آن علامت کسره بیاید.

۲ – تفخیم و ترقیق راء

قبل از ورود به بحث جدید به نکات زیر توجه کنید :

۱ – اصولا ملاک در تفخیم راء فتحه و ضمه و عامل ترقیق راء کسره می باشد.

۲ – اگر حرف راء متحرک باشد توجه به حرف ما قبل و ما بعدش بی مورد است.

۳ – اگر حرف راء ساکن بود باید به حرف ما قبل توجه کرد اگر قبل از ان هم ساکن بود به دو حرف قبل از آن توجه می کنیم.

۴ – ما قبل الف مدی مفتوح است.مانند فراراً که راء مفتوح است.ما قبل واو مدی مضموم است مانند خاسرون که راء مضموم است.ما قبل یاء مدی مکسور است مانند قریبٌ که راء مکسور است.

موارد تفخیم حرف راء

۱ – راء مفتوحه و راء مضمومه.

۲ – راء ساکنه ماقبل مفتوح و مضموم.

۳ – راء ساکنه ماقبل ساکن ما قبل مفتوح و مضموم.

۴ – راء ساکنه ماقبل الف مدی و واو مدی.

نکته : موارد ۳ و ۴ در هنگام وقف پدید می آید.در مورد مسئله ۴ اگر حرف راء دارای حرکت باشد حکمش فرق خواهد کرد.

۵ – راء ساکنه ماقبل همزه وصل.

۶ – راء ساکنه ای که بعدش حرف مستعلیه بیاید به شرط اینکه در یک کلمه باشند.

موارد ترقیق حرف راء

۱ – راء مکسوره.

۲ – راء ساکنه ماقبل مکسور.

۳ – راء ساکنه ماقبل ساکن ماقبل مکسور.

۴ – راء ساکنه ماقبل یاء مدی.

۵ – راء ساکنه ماقبل یاء ساکنه.

نکته : موارد ۳ تا ۵ در هنگام وقف پیش می آید.

۳ – تفخیم و ترقیق الف مدی.

الف مدی تابع حرف ماقبل خود می باشد.به این ترتیب که اگر قبل از الف مدی حرف مفخم واقع شود الف مدی تفخیم می گردد و اگر حرف قبل ترقیق شود الف مدی نیز ترقیق می شود.

تفخیم الف مدی.

ترقیق الف مدی.